Ray Kroc: hứa miệng 0,5% doanh thu, anh em McDonald nhận 0 đồng

Ray Kroc là một người Mỹ đi bán dạo máy trộn sữa lắc, tới năm 52 tuổi mới gặp tiệm hamburger của hai anh em McDonald rồi đưa thương hiệu này phủ khắp nước Mỹ. Năm 1961, ông mua đứt công ty với giá 2,7 triệu đô và được gọi là người sáng lập dù không mở tiệm đầu tiên. Thương vụ đó để lại câu chuyện hứa miệng 0,5% doanh thu mà hai anh em nhận 0 đồng. Một lời hứa gió bay hoá ra lại là bài học đắt nhất của thương vụ này.

Hùng vừa kể lại chuyện thương vụ McDonald’s trong tập 6 series Nói đạo lý (trên video ghi nhãn Đối nhân xử thế) cùng nhanhieu.ai để anh em nhìn lại thói quen bắt tay làm ăn bằng tình cảm. Nhiều người làm dịch vụ cho khách quen hay hùn vốn với bạn thân cứ ngại ghi giấy vì sợ mất lòng. Ngại một lúc thì dễ mất tiền. Bài này đi qua diễn biến từ năm 1954 tới năm 1961, đối chiếu phim The Founder với sự thật lịch sử và chỉ rõ cách lập thỏa thuận giấy trắng mực đen.

Bạn bấm xem video ngắn tập 6 series Nói đạo lý cùng nhanhieu.ai bên dưới.

Ray Kroc là ai?

Ông sinh ngày 5/10/1902 tại Oak Park, Illinois và mất ngày 14/1/1984 sau khi biến một tiệm burger địa phương thành hệ thống đồ ăn nhanh toàn cầu. Trước năm 52 tuổi, ông làm đủ nghề từ bán cốc giấy, chơi nhạc cho tới đi chào hàng máy trộn sữa lắc Multi-Mixer cho hãng Prince Castle. Tới tuổi ngoài 50, ông vẫn chỉ là một người đi chào hàng.

Bước ngoặt đến vào năm 1954 khi ông ghé xem tiệm hamburger của hai anh em nhà McDonald ở California rồi xin làm đại lý nhượng quyền mở tiệm khắp nước Mỹ. Tới năm 1961, ông mua đứt thương hiệu với giá 2,7 triệu đô và được gọi là “người sáng lập” dù không lập ra tiệm đầu tiên. Đằng sau thương vụ 2,7 triệu đô đó là giai thoại về lời hứa miệng chia 0,5% doanh thu không ghi trên giấy. Hai anh em nhận về 0 đồng.

Năm 1954: ông bán máy trộn sữa ghé tiệm hamburger nhà McDonald

Hai anh em Richard (Dick) và Maurice (Mac) McDonald mở tiệm McDonald’s đầu tiên năm 1940 ở San Bernardino, California. Tới năm 1948, tức là sau 8 năm mở tiệm, hai ông làm lại tiệm, cắt thực đơn còn 9 món và dựng cách làm “Speedee Service System” để làm burger nhanh như dây chuyền với giá 15 xu một chiếc. Khách tới quầy gọi món rồi cầm burger đi trong chớp mắt, cái tiệm chạy nhanh như một cỗ máy.

Thấy tiệm ở San Bernardino đặt mua cùng lúc 8 máy Multi-Mixer để đánh sữa lắc, ông Kroc lúc đó 52 tuổi tò mò nên năm 1954 tới tận nơi xem. Đứng nhìn bếp chia từng khâu rõ ràng và dòng khách xếp hàng mua burger 15 xu, ông mê ngay cách làm này nên xin làm đại lý nhượng quyền mở tiệm khắp nước Mỹ. Lúc đó tiệm đã chạy theo cách làm mới được 6 năm.

Cắt thực đơn còn 9 món cũng là một cách chọn giúp khách, đúng ý Hùng từng kể trong bài nghịch lý lựa chọn. Anh em làm dịch vụ hay làm khóa học cũng vậy: lúc ngồi lập kế hoạch kinh doanh, quy trình gốc phải gọn trước rồi mới tính chuyện nhân rộng cho hàng ngàn khách. Quy trình gọn mới nhân rộng được.

Từ đại lý nhượng quyền tới mua đứt McDonald’s với 2,7 triệu đô

Trong hợp đồng nhượng quyền ký năm 1954, các con số được hai bên ghi rất rõ ràng trên mặt giấy. Ông Kroc thu 1,9% doanh thu của các tiệm nhượng quyền, trong đó hai anh em McDonald nhận 0,5% doanh thu. Khoản 0,5% này nằm trên hợp đồng năm 1954, nên tiệm mới mở càng nhiều thì phần của hai anh em càng lớn. Giấy tờ rõ nên không ai cãi.

Mâu thuẫn nảy sinh khi hai anh em không muốn mở rộng nhiều và không cho ông Kroc sửa bản thiết kế tiệm, còn ông Kroc muốn nắm toàn quyền. Năm 1961, Ray Kroc mua đứt công ty với giá 2,7 triệu đô, con số tính để mỗi anh nhận đúng 1 triệu đô sau thuế. Ông Kroc đòi trả góp khoản 2,7 triệu đô này nhưng hai anh em không chịu, buộc ông phải đi vay để trả đủ trong 1 lần.

Lời hứa miệng 0,5% doanh thu: vì sao anh em McDonald nhận 0 đồng?

Phần tranh cãi lớn nhất nằm ở khoản chia tiếp theo doanh thu sau ngày ký bán đứt năm 1961. Theo lời kể từ phía gia đình McDonald (qua lời một người cháu kể lại), lúc mua đứt, ông Kroc bắt tay hứa sẽ tiếp tục chia một phần doanh thu như thỏa thuận cũ. Video ngắn của Hùng kể con số đó là nửa đồng trên mỗi 100 đồng doanh thu (0,5%), còn phim The Founder và vài nguồn khác kể là 1%. Hợp đồng mua bán không ghi dòng nào.

Vì khoản chia này không có trên hợp đồng năm 1961, hai anh em không nhận được đồng nào theo lời hứa đó (0 đồng). Chính vì không ghi giấy nên tới bây giờ người ta còn không chắc con số là 0,5% hay 1%, và cũng không ai chứng minh được lời hứa có thật. Không giấy thì không ai làm chứng.

Phép tính thô cho thấy quy mô rất lớn: doanh thu báo cáo của công ty McDonald’s năm 2025 khoảng 26,9 tỷ đô với hệ thống khoảng 45.356 tiệm. Nửa phần trăm (0,5%) của riêng con số doanh thu 26,9 tỷ đô đó đã vào khoảng 134 triệu đô mỗi năm, và Hùng trong video ngắn ước tính cộng dồn từ đó tới nay phải là vài tỷ đô. Đây chỉ là phép tính thô để bạn thấy quy mô, không phải số tiền tòa án hay ai công nhận. Không có tờ giấy thì cũng không có cửa nào để đòi.

Tiệm gốc đổi tên The Big M rồi đóng cửa

Lúc chốt mua năm 1961, hai anh em Dick và Mac giữ lại tiệm gốc ở San Bernardino và nói là để cho nhân viên lâu năm làm ăn. Tiệm đó mang tên McDonald suốt 21 năm. Thế nhưng trong hợp đồng chuyển nhượng, hai ông đã bán quyền dùng tên McDonald cho ông Kroc. Mất cái tên là mất tiệm.

Vì đã bán tên, tiệm gốc của chính hai người mang họ McDonald phải tháo biển cũ và đổi tên thành The Big M. Ông Kroc sau đó mở một tiệm McDonald’s mới ở gần đó. Tiệm The Big M đóng cửa khoảng 6 năm sau. Nhìn cảnh tiệm gốc mất luôn cái tên của chính chủ, bạn thấy rõ lúc bán thì bán gì, giữ gì đều phải ghi rõ vào hợp đồng.

Phim The Founder kể đúng và sai chỗ nào?

Năm 2016, bộ phim The Founder do diễn viên Michael Keaton đóng vai ông Kroc ra rạp và làm nhiều người xem bất bình thay cho hai anh em sáng lập. Nhưng bộ phim cũng bị chê là kịch tính hóa nhiều chi tiết để câu chuyện gay cấn hơn ngoài đời. Phim hay nhưng không phải tài liệu.

Nói công bằng theo tư liệu về hai anh em Richard và Maurice McDonald, ông Richard McDonald từng nói ông không hối tiếc. Hai anh em hài lòng với 2,7 triệu đô (tương đương khoảng 28 triệu đô năm 2024). Điều làm họ buồn là công sức dựng hệ thống không được ghi công. Nhưng chuyện lời hứa không ghi giấy dẫn tới mức nhận 0 đồng vẫn là bài học làm ăn mà ai cũng nhắc.

Hợp đồng miệng có giá trị không, và vì sao vẫn phải ghi giấy?

Nhiều bạn hỏi ở Việt Nam thì hợp đồng miệng có giá trị pháp lý không. Theo Điều 119 Bộ luật Dân sự 2015, pháp luật cho phép giao dịch dân sự thể hiện bằng lời nói, văn bản hoặc hành vi. Nghĩa là hứa miệng giữa 2 người vẫn có thể là giao dịch, nhưng khi hai bên cãi nhau thì phải chứng minh được đã hứa gì, và lời nói thì rất khó chứng minh.

Trong video ngắn, Hùng nhắc đây là một trong những bài học kinh điển trong kinh doanh: muốn thỏa thuận gì thì phải giấy trắng mực đen trên 1 trang văn bản, kể cả với người mình quý nhất. Làm dịch vụ cho khách quen cũng vậy, cho người thân, người quen cũng vậy. Thanh toán ra sao, bảo hành bao lâu, điều khoản hợp đồng thế nào, tất cả phải ra giấy hết. Ghi giấy giúp giữ trọn tình cảm.

Ghi ra giấy không phải vì mình không tin nhau, mà để hai bên chơi với nhau được lâu dài.

Ghi ra giấy không có nghĩa là mình nghi ngờ nhau. Ngược lại, khi chuyện tiền bạc đã nằm sẵn trên giấy thì hai bên không còn phải đoán ý nhau, nên giấy tờ rõ ràng thì 2 người mới yên tâm chơi với nhau lâu dài qua nhiều năm.

Làm dịch vụ cho khách quen, hùn hạp với người thân: ghi những gì ra giấy?

Thử hình dung bạn làm web cho người quen hoặc hùn mở quán cà phê với bạn thân mà lúc đầu chỉ nói miệng. Tới lúc trang web sửa đi sửa lại 10 lần chưa xong, hoặc quán cà phê có lời nhưng 2 người bất đồng chuyện rút tiền, cả hai mới khó xử vì chưa từng chốt quy tắc nào. Tới lúc đó thì tình bạn lâu năm cũng dễ rạn nứt. Mất tiền còn mất luôn cả bạn.

Bảng trên chỉ là phần khung. Muốn giữ được cả tiền lẫn tình, bạn đi theo 4 bước dưới đây, bước nào cũng có lý do của nó.

Bước 1 là viết gọn thỏa thuận trên 1 trang trước khi bắt tay vào làm. Một trang thì ai cũng chịu đọc hết, còn bản hợp đồng dày 20 trang thì người quen thường ký cho xong mà không đọc kỹ. Ngắn thì người ta mới đọc.

Bước 2 là ghi bằng con số cụ thể, không ghi những chữ như “hợp lý” hay “tùy tình hình”. Chữ “hợp lý” thì mỗi người hiểu một kiểu, còn con số thì chỉ có một cách hiểu, giống như lúc định giá khóa học online bạn phải chốt một con số rõ ràng.

Bước 3 là hai bên xác nhận bằng chữ ký, hoặc ít nhất là một tin nhắn hay email ghi “đồng ý”. Có dấu vết bằng chữ thì sau này khi cãi nhau, bạn không phải ngồi nhớ lại xem hồi đó ai nói gì. Tin nhắn ghi rõ cũng là bằng chứng.

Bước 4 là ghi luôn cả chuyện lúc chia tay ngay từ ngày đầu. Lúc đang vui thì ai cũng dễ chịu, nên đó là lúc dễ chốt chuyện ai giữ gì nhất, còn đợi tới lúc giận nhau mới bàn thì gần như không bao giờ xong.

Bán khóa học: chia % cho người giới thiệu cũng phải ghi bằng hệ thống

Nối chuyện 0,5% của Ray Kroc sang việc bán khóa học, chia phần trăm cho người giới thiệu mà chỉ hứa miệng thì không ai dám bán giúp lâu dài. Trong video miễn phí về 5 yếu tố làm hệ thống giới thiệu, Hùng chỉ rõ người bán hàng giúp bạn thì điều đầu tiên họ không muốn nhất là bạn xù tiền. Người đang tìm cách kiếm tiền affiliate marketing chỉ dám nhận bán khóa học của bạn khi có đủ 5 điều: sản phẩm phải ngon (hoa hồng đủ cao hoặc giao dịch đủ nhiều); thương hiệu có uy tín, không xù tiền; hệ thống ghi nhận minh bạch từ lượt vào, học viên free tới giao dịch; sản phẩm không quá lạ; và quy trình bán phải tự động.

Nếu quy trình bán không tự động mà bạn chen một khâu chốt tay (gọi điện, Zoom) vào giữa là chuỗi ghi nhận bị đứt, người giới thiệu không biết mình có được ghi công hay không. Đó là lý do hệ thống giới thiệu cần chạy tự động từ đầu tới cuối. Cách làm này chính là “giấy trắng mực đen” phiên bản số trên Khánh Hùng Academy: mỗi đơn qua link giới thiệu được hệ thống ghi lại, hoa hồng giữ lại đúng bằng thời hạn chính sách hoàn tiền rồi mới trả để nếu học viên hoàn tiền thì không ai phải đòi lại ai. Chính sách viết công khai ở trang chính sách affiliate của nền tảng.

Sự rõ ràng này cũng áp dụng với học viên và người hùn làm khóa học chung khi bạn triển khai cách bán khóa học. Lúc thực hiện cách tối ưu trang bán khóa học online, trang bán phải ghi rõ học được những gì, xem trong bao lâu, hoàn tiền thế nào để gỡ định kiến bán khóa học có phải là lừa gà; còn giả sử hùn làm khóa học chung thì phải ghi rõ ai giữ tài khoản, ai giữ tên khóa, chia doanh thu tính trên gì và khi ngừng hợp tác thì khóa học thuộc về ai (như bài học The Big M bán tên là mất tên). Ghi rõ thì hai bên đều yên tâm.

Khánh Hùng Academy hiện có khoảng 12 tỷ doanh số khóa học, 44.698 tài khoản học viên (số ngày 25/09/2026), 582 khóa đồng nghiệp ra mắt và 487 khóa bán thành công. Đi tới quy mô đó với rất nhiều người cùng làm, thứ gì liên quan tới tiền đều phải nằm trên hệ thống hoặc trên giấy.

Tập 6 Nói đạo lý: Hùng nói, AI tự nặn cảnh đất sét

Trong video ngắn tập 6 series Nói đạo lý (trên video ghi “Đối nhân xử thế”), cảnh đất sét từ tiệm hamburger giữa sa mạc, ông Kroc ngồi ăn burger, cái bắt tay ở quầy, hộp thư trống “Đã nhận 0 đồng”, tấm biển The Big M tới các màn hình hồ sơ hợp tác “Khách quen: có hợp đồng / Người thân: nói miệng” đều do AI tự nặn, tự làm chuyển động, tự vẽ màn hình giải thích. Hùng chỉ đứng nói trước ống kính.

Các tập trước trong series cũng làm theo cách này: hiệu ứng Benjamin Franklin, Kodak phá sản, New Coke và dịch vụ khách hàng Ritz-Carlton. Phần khó nhất khi xây dựng thương hiệu cá nhân bằng video thường là khâu dựng và vẽ minh hoạ, chứ không phải khâu đứng nói. App nhanhieu.ai giúp chuyên gia và CEO xây kênh cá nhân cho chuyên gia rất gọn: bạn đứng ra nói đúng chuyên môn trong 1 video, AI tự edit video theo lĩnh vực đó, tự vẽ hình giải thích, tự đăng lên các kênh, trực bình luận và tin nhắn inbox.

Xem miễn phí: 5 yếu tố phải có trước khi chia % cho người bán giúp

Nhìn từ chuyện hứa miệng 0,5% doanh thu mà nhận 0 đồng, bạn thấy rõ muốn có người giới thiệu khóa học lâu dài thì cơ chế chia phần trăm phải tự động ngay từ ngày đầu. Hứa miệng không giữ được người bán. Hệ thống ghi nhận mới giữ được niềm tin.

Trong video miễn phí “Affiliate – 5 yếu tố buộc phải có nếu muốn xây dựng một hệ thống Affiliate Marketing” trên Khánh Hùng Academy, Hùng chỉ rõ cách phân biệt người phân phối chuyên nghiệp với người hâm mộ tự nguyện giới thiệu. Video cũng giải thích vì sao chen một khâu chốt tay (gọi điện, Zoom) vào giữa là chuỗi ghi nhận đứt, và vì sao khóa học là loại sản phẩm hiếm hoi hợp làm affiliate. Video này nằm trong nhóm bài FREE của Khánh Hùng Academy, nên bạn xem được ngay mà không tốn đồng nào tại video miễn phí 5 yếu tố của hệ thống Affiliate.

Xem miễn phí: 5 yếu tố phải có trước khi chia %

Nếu muốn dùng trực tiếp hệ thống ghi nhận tự động, bộ công cụ AI làm khóa học và vào livestream thứ 5 hằng tuần để Hùng cùng đồng nghiệp góp ý bài giảng, bạn hãy tìm hiểu lộ trình PRO. Bạn bấm xem chi tiết tại trang nâng cấp PRO của Khánh Hùng Academy để làm khóa học bài bản.

Câu hỏi thường gặp về Ray Kroc

Ray Kroc là ai?

Ông là doanh nhân người Mỹ sinh ngày 5/10/1902, mất ngày 14/1/1984, từng đi bán máy trộn sữa lắc Multi-Mixer trước khi gặp hai anh em nhà McDonald năm 1954. Ông làm đại lý nhượng quyền đưa McDonald’s phủ khắp nước Mỹ rồi mua đứt công ty năm 1961 với giá 2,7 triệu đô.

Ray Kroc mua McDonald’s năm nào, giá bao nhiêu?

Ông mua đứt công ty McDonald’s vào năm 1961 với giá 2,7 triệu đô. Con số 2,7 triệu đô được tính để mỗi anh em nhà McDonald nhận đúng 1 triệu đô sau thuế. Vì hai ông không cho trả góp, ông Kroc phải đi vay để trả.

Anh em McDonald có được chia doanh thu không?

Theo hợp đồng nhượng quyền năm 1954, hai anh em được nhận 0,5% doanh thu và khoản này có trên giấy. Tới năm 1961 khi bán đứt, theo lời gia đình kể lại thì ông Kroc bắt tay hứa miệng chia tiếp phần trăm doanh thu nhưng không ghi vào hợp đồng, và hai anh em nhận 0 đồng từ lời hứa đó.

The Big M là gì?

The Big M là tên mới của tiệm McDonald’s gốc tại San Bernardino sau năm 1961. Lúc bán công ty, hai anh em giữ lại tiệm gốc cho nhân viên lâu năm nhưng đã bán quyền dùng tên McDonald nên phải đổi bảng hiệu thành The Big M. Ông Kroc mở tiệm McDonald’s mới gần đó và The Big M đóng cửa khoảng 6 năm sau.

Phim The Founder có đúng sự thật không?

Bộ phim ra mắt năm 2016 do Michael Keaton đóng chính bị chê là kịch tính hóa nhiều chi tiết. Ngoài đời, ông Richard McDonald từng nói ông không hối tiếc và hai anh em hài lòng với 2,7 triệu đô (tương đương khoảng 28 triệu đô năm 2024). Họ chỉ buồn chuyện ghi công. Tuy vậy, bài học hợp đồng không ghi giấy vẫn luôn được nhắc lại.

Hợp đồng miệng có giá trị pháp lý không?

Theo Điều 119 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch dân sự có thể thể hiện bằng lời nói, văn bản hoặc hành vi nên hứa miệng vẫn có thể là giao dịch. Dù vậy, khi hai bên cãi nhau thì phải chứng minh được đã hứa gì và lời nói rất khó chứng minh, nên thỏa thuận tiền bạc phải ghi ra giấy.